Hittestress in de stad: waarom lokaal meten gemeenten verder helpt

Hittestress in de stad is voor steeds meer gemeenten een terugkerend thema. Tijdens warme periodes lopen temperaturen in grote delen van stedelijk gebied hoger op dan daarbuiten. De warmte blijft langer hangen en dit heeft directe gevolgen voor inwoners. Volgens het KNMI kan het temperatuurverschil tussen de binnenstad en het omliggende gebied ’s nachts oplopen tot meer dan 5 graden Celsius.¹ Dat heeft directe gevolgen voor gezondheid, leefbaarheid en de manier waarop de openbare ruimte wordt gebruikt. Voor beleidsmakers, beheerders en uitvoerders is de vraag niet meer óf hittestress aandacht verdient. De vraag is hoe je het lokaal in beeld brengt en gerichte keuzes kunt onderbouwen.

Wat is hittestress in de stad?

Hittestress ontstaat wanneer warmte zich op een plek ophoopt en het lichaam, of de leefomgeving, moeite heeft om af te koelen. In stedelijk gebied speelt daarbij het stedelijk hitte-eilandeffect een grote rol. De sterkte van dit effect hangt vooral af van bebouwing, verharding en groen. Denk aan veel asfalt op pleinen en straten, donkere gevels en daken die zonlicht absorberen. Of straten met veel airco’s die warmte naar buiten blazen. Daarnaast speelt de manier waarop straten en gebouwen warmte vasthouden en uitstralen een grote rol.⁴

Belangrijk daarbij: hittestress in de stad gaat niet alleen over de luchttemperatuur. De gevoelstemperatuur geeft aan hoe warmte door mensen wordt ervaren. Dit hangt af van zonnestraling, luchtvochtigheid, wind en de uitstraling van warme oppervlakken. Een stenen plein in de volle zon kan daardoor 10 tot 15 graden warmer aanvoelen dan een groene straat enkele honderden meters verderop. Voor het beoordelen van hittestress wordt daarom in Nederland gewerkt met de Physiological Equivalent Temperature (PET), waarin deze factoren samen worden meegenomen.¹⁰

Waarom hittestress in de stad toeneemt

De aanleiding om hittestress aan te pakken wordt elk jaar concreter. Uit de KNMI’23-klimaatscenario’s blijkt dat zowel de gemiddelde temperatuur als het aantal hitte-extremen verder toeneemt en dat dit effect vooral in versteende gebieden voelbaar is.⁴ Tegelijk neemt de bebouwingsdichtheid in veel steden toe en groeit het aandeel verharding. Daardoor blijft warmte langer hangen, vooral ’s nachts, en krijgt de stad minder kans om af te koelen.

Het RIVM stelt dat jaarlijks gemiddeld 250 mensen extra overlijden als gevolg van opgelopen temperaturen. Tijdens de hittegolf van juli 2019 stierven in één week ongeveer 400 mensen meer dan normaal.⁵ De meest kwetsbare groep zijn 75-plussers, omdat hun lichaam minder controle heeft over de eigen temperatuur en de dorstprikkel afneemt.⁶ Ook jonge kinderen, mensen met chronische aandoeningen en mensen die buiten werken lopen een verhoogd risico. 

Waar gemeenten in de praktijk tegenaan lopen

In de praktijk hebben gemeenten vaak wel een algemeen beeld van waar het warm wordt, maar ontbreekt het aan onderbouwing op straatniveau. Landelijke hittekaarten, zoals de gestandaardiseerde stresstest hitte op basis van PET, geven een waardevol overzicht.⁸ Maar zo’n kaart is een modelmatige inschatting voor een gemiddelde hete zomerdag. Voor de keuze of een specifiek plein heringericht moet worden, of een schaduwroute prioriteit krijgt, is dat vaak te globaal.

Daar komt bij dat hittestress lokaal sterk verschilt. Onderzoek van het KNMI en Wageningen University & Research toont aan dat zelfs binnen een stedelijk centrum verschillen van enkele graden voorkomen, maar ook dat juist groen en bomen het verschil maken.¹⁰ Zonder lokale data ontbreekt de onderbouwing om te kiezen welke maatregel het meeste oplevert. Datzelfde geldt voor de uitleg aan bestuur en inwoners over de gemaakte keuzes. Tegelijkertijd staat de capaciteit binnen veel gemeenten onder druk. Pilots zonder duidelijke evaluatie kosten geld zonder dat ze tot beter beleid leiden.

De rol van data en meten

Lokaal meten helpt om hittestress in de stad concreet te maken. Op vaste meetpunten, zoals pleinen, schoolomgevingen, drukke woonstraten of zorglocaties, worden temperatuur, luchtvochtigheid, zonnestraling en wind gemeten. Met deze gegevens kan de gevoelstemperatuur worden afgeleid en wordt zichtbaar hoe lang de warmte blijft hangen, ook in de avond en nacht. Dat is relevant, omdat juist de nachttemperatuur in stedelijk gebied hoog blijft door het hitte-eilandeffect (KNMI, Klimaatverandering).

Door continu te meten ontstaat een vergelijkingsbasis tussen locaties en door de tijd heen. Voor gemeenten betekent dit dat hittehotspots niet langer op gevoel of alleen op modelkaarten worden vastgesteld, maar onderbouwd met meetdata. Effecten van maatregelen, zoals het planten van bomen, het aanleggen van schaduwdoeken of het vergroenen van een plein, kunnen via een nulmeting en een nameting zichtbaar worden gemaakt. Het beheer kan slimmer worden gepland, bijvoorbeeld door extra watergift of tijdelijke schaduw op piekdagen.

Daarmee verschuift de vraag van “is dit een warme plek?” naar “hoeveel warmer is het hier daadwerkelijk, op welke momenten en wat doet onze ingreep eraan?”. Dat maakt het mogelijk om budgetten gerichter in te zetten en verantwoording af te leggen aan bestuur en bewoners.